Drogi nowoczesnego społeceństwa, państwa chrześcijaństwa

1914–1939

Krwawy konflikt pierwszej wojny światowej (1914–18) przyśpieszył w Europie przebieg wielu procesów historycznych. Zanik lub przemiany starych formacji państwowych, powstawanie państw narodowych, więcej wolności prawa człowieka, koniec wszelkich ograniczeń wyznaniowych stały się kamieniami węgielnymi współczesnego społeczeństwa, na których buduje się i dzisiejsza Europa. Nieludzki przebieg wojny okopowej był ogólnospołecznym szokiem. Kulturze i religiom przyniosło to nowe impulsy i drogi. Dla ziemi czeskich nowe państwo republikańskie, dla czeskich chrześcijan powstanie nowych wyznań.

Rozpad monarchii austro-węgierskiej, która przegrała pierwszą wojnę światową, przyniósł 28 października 1918 r. powstanie Republiki Czechosłowackiej. Czołowymi przedstawicielami państwa stali się ludzie, którzy od dawna dążyli do wytworzenia niepodległej Czechosłowacji: były poseł do parlamentu wiedeńskiego Tomáš Garrigue Masaryk, generał armii francuskiej Milan Rastislav Štefánik oraz dyplomata Edvard Beneš.

Przy poszukiwaniu tożsamości nowo powstałego państwa i społeczeństwa dużą rolę odgrywają znaczące symboliczne jubileusze – pięćsetlecie spalenia na stosie Jana Husa, następnie jubileusze ery husyckiej i tysiąclecie śmierci św. Wacława. Wszystkie jubileusze stały się okazją do interpretacji największego etapu historii narodu czeskiego albo ze stanowiska katolicyzmu, albo reformacji. Spór pomiędzy historykami został nazwany „sporem o sens czeskiej historii“ a w owych czasach nikt w nim nie chłodnej głowy. Poszukiwanie tożsamości narodu odbija się w poszukiwaniu korzeni i tożsamości czeskich chrześcijan niekatolickich, jak mówią nazwy nowo powstających kościołów.

Nowe kościoły nowego państwa

Czeskobracki Kościół Ewangelicki powstał w roku 1918 poprzez połączenie zborów ewangelickich wyznania reformowanego i luterańskiego. To do tej pory, od dnia wydania Edyktu Tolerancyjnego nie było możliwe, aczkolwiek głosy nawołujące do połączenia brzmiały wielokrotnie, np. w trakcie wiosny ludów w roku 1848. Poprzez swoją nazwę kościół ten nawiązał do czeskiej reformacji i Jednoty Brackiej. Połączenie dwóch głównych ruchów europejskiej reformacji umożliwiła przede wszystkim liberalniejsza atmosfera wśród ewangelików, gdzie odeszły w niepamięć wzajemne różnice konfesyjne. Następnie powstaje także Seminarium Ewangelickie im. Jana Husa oraz wiele stowarzyszeń charytatywnych z Czeską Diakonią na czele. Niemieccy ewangelicy założyli Niemiecki Kościół Ewangelicki z centrum w Czechach Północno-Zachodnich.

Czeskobracki Kościół Ewangelicki przy swoim założeniu proponował włączenie się dalszych ugrupowań chrześcijan niekatolickich, ale propozycję tę z różnych stron odrzucono, np. zbory luterańskie na Śląsku kontynuują swoją działalność samodzielnie jako Śląski Kościół Ewangelicki Wyznania Augsburskiego. Jednocześnie nowo powstający Kościół Czechosłowacki zdecydował się działać samodzielnie. W tle jego założenia w roku 1920 stoi przede wszystkim pierwotna Jednota Duchowieństwa Katolickiego, z której powstał Klub Księży Reformowanych, dążący do reformy kościoła (wiele proponowanych przez nich zmian wprowadził później II Sobór Watykański). Na czele Jednoty i Klubu stali pisarze (Jindřich Šimon Baar) i księża, przede wszystkim dr Karel Farski. Ale gdy propozycje reformistów zostały przez papieża odrzucone, zajęli się organizowaniem nowego kościoła, który stał się siłą przywódczą tzw. ruchu kierującego się hasłem „precz od Rzymu“ i stopniowo zbliżył się w swojej doktrynie do protestantyzmu. Kościół ten, który profilował się jako narodowy, w roku 1971 dodał sobie do nazwy słowo „husycki“. Już po początkowym uformowaniu oddzielił się od niego orientując się na czyste prawosławie Matěj Pavlík, który stał się pierwszym biskupem eparchii praskiej i przyjął imię Gorazd II. W świadomy sposób nawiązał tako do tradycji Cyryla i Metodego.

Do czeskiej tradycji reformacyjnej nawiązywała także Jednota Czeskobracka (dawniej Swobodny Kościół Reformowany a później przemianowany na Kościół Bracki), odnowiona Jednota Bracka (Unitas fratrum) i Bracka Jednota Baptystów. Z USA, skąd przychodziły nowe ruchy protestanckie, przybywają Adwentyści Dnia Siódmego oraz Kościół Metodystów.

Po klęsce monarchii austriackiej Katolicyzm Rzymski stara się znaleźć w środowisku czeskim swoje nowe miejsce, przy czym pomagają liczni pisarze i intelektualiści: historyk Josef Pekař, pisarze Jaroslav Durych, Otokar Březina, Josef Florian itp. Znaczącymi osobistościami wśród biskupów byli František Kordač i Leopold Prečan. Już od połowa XIX wieku zrasta zainteresowanie dziedzictwem Cyryla i Metodego, którego centrum znajduje się ośrodek pielgrzymkowy Velehrad. Ośrodek ten stał się wybitnym centrum duchowym, gdzie przyjeżdżały czołowe osobistości chrześcijańskiej Europy.

Świątynie powstające w czasach tzw. pierwszej republiki są przede wszystkim funkcjonalistyczne – charakteryzują się prostotą, geometryczną czystością kształtów, przestrzennością i praktycznością. Pojawiają się w dynamicznie rozwijających się nowych dzielnicach dużych miast (Praga, Brno, Pilzno, Zlín) i w mniejszych miastach czeskich i morawskich (Louny, Jablonec n. Nisou). Wyjątkowo pojawiają się budowle sakralne z wg wzorów kubistycznych (ewangelicka kaplica Betlejemska na Žižkovie oraz dom zborów i kościół ewangelicki w Pečkách).