Źydowske drogi powiązane z chrześcijańskimi

Wzajemny stosunek judaizmu i chrześcijaństwa szedł w przeszłości dość skomplikowaną drogą. Chrześcijanie uważają się za kontynuatorów historii Izraela, Nowy Testament za wypełnienie Starego Testamentu. Ale Żydzi spoglądają na chrześcijaństwo jako na nauczanie sprzeczne z Torą (pięć pierwszych ksiąg Biblii, Pięcioksiąg).

Stosunek obu wyznań był jednak i jest powiązany a zarazem skomplikowany we wszystkich krajach świata, a więc także w Czechach i na Morawach. Początek obecności Żydów na terytorium Czech jest datowany już do czasów rzymskich, gdy żydowscy kupcy przejeżdżali przez nie z karawanami kupieckimi. Pierwsze wzmianki pisemne o osiedleniu żydowskim pochodzą jednak dopiero z X wieku. Chyba najbardziej znana jest relacja żydowskiego kupca Ibrahima ibn Jakuba z roku 965. W tym czasie Żydzi zaczynali zakładać osady w Pradze, później i w innych miastach. Osady były w pewnym stopniu autonomiczne, miały własny samorząd, na którego czele stali znawcy talmudu – zbioru praw religijnych.
 

W latach 1096 i 1097 w związku z pierwszą wyprawą krzyżową doszło w Pradze do pierwszych pogromów Żydów. Ich sytuacja pogorszyła się jeszcze bardziej po soborach laterańskich na przełomie XII i XIII wieku. Zarządzona została segregacja Żydów od ludności chrześcijańskiej, możliwości utrzymania zostały ograniczone wyłącznie do handlu i świadczenia usług finansowych (lichwa), Żydzi zostali zamknięci w gettach. To prowokowanie przez kościół nietolerancji chrześcijan wobec Żydów doprowadziło nawet do napadania ludności żydowskiej, i dlatego papież Innocenty IV wydał bullę zakazującą używania przemocy wobec Żydów. Doświadczeni po latach diaspory Żydzi wiedzieli jednak, że rozporządzenie papieża nie zagwarantuje im bezpieczeństwa. Dlatego szukali pomocy u władcy.

Najpierw wyszedł im naprzeciw Wacław I, później Przemysł Otakar II, który w roku 1254 wydał przywileje Statuta Judaeorum. Zgodnie z ich treścią Żydzi stali się majątkiem królewskim i jakikolwiek atak na nich i ich majątek był równoznaczny z atakiem na króla. Jednocześnie nikt nie miał prawa zmuszać ich z użyciem przemocy do chrztu. Za ten „przywilej“ Żydzi musieli płacić podatki i udzielać władcy kredytów. W XIII wieku Żydzi zaczęli się osiedlać nie tylko w Pradze, ale również w Brnie, Ołomuńcu, Jihlavie, Litoměřicach lub Příbramiu. Budowali zamknięte osady, co miało przyczyny religijne i polityczne. Żyli we wspólnotach wyznaniowych i kulturowych, władca miał przegląd w swoim „majątku“. W osadach zaczęły powstawać synagogi i szkoły, w większości przypadków poza murami zakładano cmentarze żydowskie. W przeciągu stuleci Żydzi byli kilkakrotnie wypędzani z ziem czeskich, kilkakrotnie wracali, kilkakrotnie bronili się przed pogromami. Większość władców stale jednak korzystała z ich pomocy – przede wszystkim finansowej.

Pod ochroną Golema

Wyraźnym okresem staje się dla czeskich i morawskich Żydów XVI wiek, wiek tolerancji. Powstają nowe żydowskie synagogi, rozbudowują się centra (Praga, Mikulov) i powstają nowe. W czasach tych żył też wybitny myśliciel i pedagog rabin Jehuda ben Becalel, zwany Löw lub Maharal. Z jego postacią wiążą się legendy o Golemie, który miał chronić Żydów przed pogromami.
 

Więcej wolności przyniósł ludności żydowskiej okres oświecenia, przede wszystkim cesarz Józef II, który odwołał obowiązek specjalnego oznaczania Żydów i umożliwił im kształcenie się na uniwersytetach. Jednocześnie jednak ograniczył kompetencje żydowskich samorządów i nie odwołał podatku tolerancyjnego, który wprowadziła Maria Teresa jako opłatę za możliwość przybywania na ziemiach czeskich. Albowiem zamiarem Józefa II było umożliwienia Żydom służenia państwu.
 

Wszystkie te zmiany stały się dla ludności żydowskiej bodźcem do asymilacji. Na ten temat nie panowała jednak pomiędzy nimi zgoda. W XIX wieku zrodziły się wśród Żydów powstały dwie przeciwstawne koncepcje. Przeważająca większość Żydów preferowała asymilację i zbliżenie z kulturą czeską lub niemiecką. Stawali się z nich Czesi i Niemcy wyznania mojżeszowego. Wśród nich zasłynęło wielu architektů, naukowców, pisarzy (między innymi Max Brod lub Franz Kafka).
 

Przeciwstawny pogląd reprezentowali syjoniści, podtrzymując tożsamość narodową i kulturową Żydów. Oba ugrupowania zakładały stowarzyszenia i dążyły do dalszej liberalizacji swoich praw. W rewolucyjnym roku 1848 Żydzi uzyskali wolność przemieszczania się, zawierania małżeństw, przestali płacić opłatę tolerancyjną. Pełne równouprawnienie dała im dopiero tzw. konstytucja grudniowa z r. 1867.
 

Na przeciągu XIX wieku aż do roku 1939 powstawały nowe synagogi, wznoszone w modnych wtedy stylach – romantycznym, neogotyckim, neorenesansowym, funkcjonalistycznym. Na obszarze Czech zasłynęli żydowscy architekci i budowniczowie (Ernst Wiesner, Bedřich Feuerstein, Otto Eisler, František Zelenka). Niektórym udało się uciec przed Niemcami np. do USA i propagować tam sławę architektury czeskiej.
 

Od początku lat siedemdziesiątych XIX wieku dochodziło szczególnie w ukraińskiej Odessie, ale także w wielu innych miastach do wielu pogromów, które przerosły stopniowo aż do XX wieku. Ta erupcja antysemityzmu doprowadziła niektórych Żydów do koncepcji odnowienia państwa żydowskiego, w których mogliby żyć w spokoju i pokoju. Antysemityzm kulminował przede wszystkim w czasach II wojny światowej. Ofiarami holocaustu, po hebrajsku szoa, stało się ponad 80 000 czeskich, morawskich i śląskich Żydów. Tych, którzy przeżyli, czekały potem prześladowania ze strony reżimu komunistycznego.
 

Po roku 1989 w  Czechosłowacji odnowiono kilka gmin żydowskich, które mogą swobodnie prowadzić działalność wyznaniową i kulturową. Aktualnie w Republice Czeskiej działa 10 gmin żydowskich skupionych w Federacji gmin żydowskich. Wyznanie żydowskie deklaruje około 4000 osób.